เสรีภาพทางเศรษฐกิจมีองค์ประกอบหลายประการ ที่สำคัญที่สุดได้แก่ ทางเลือกส่วนบุคคล การแลกเปลี่ยนโดยสมัครใจ เสรีภาพในการเข้าแข่งขันในตลาด และการคุ้มครองบุคคลและทรัพย์สินจากการคุกคามของบุคคลอื่น

เมื่อมีเสรีภาพทางเศรษฐกิจ ผู้บริโภคสามารถเลือกสิ่งที่ดีที่สุดให้กับตนเองได้ ขณะเดียวกันบุคคลก็มีอิสระที่จะดำเนินธุรกิจหรือเข้าร่วมในบริษัทหรือการค้าระหว่างประเทศที่ถูกกฎหมาย และธุรกิจต่างๆ ก็มีอิสระในการแข่งขันอย่างยุติธรรม

เมื่อประชาชนมีอิสระและตลาดเสรีดำรงอยู่ได้จริง ประโยชน์ก็จะตกแก่ทุกคน ผลโดยรวมก็คือความมั่งคั่งและความเป็นอยู่ที่ดีเพิ่มขึ้น การศึกษาเชิงประจักษ์แสดงให้เห็นว่าเหล่าประเทศที่ร่ำรวยที่สุดต่างเป็นประเทศที่มีเสรีภาพทางเศรษฐกิจสูง ส่วนประเทศที่ยากจนที่สุดส่วนใหญ่จะเป็นประเทศที่มีเสรีภาพทางเศรษฐกิจต่ำหรือไม่มีเลย นอกจากนั้น การศึกษายังแสดงให้เห็นถึงการการเพิ่มขึ้นในเชิงบวก ในประเทศที่มีเสรีภาพทางเศรษฐกิจจะมีระดับการจ้างงานที่สูงกว่าประเทศที่ไม่มี

รัฐบาลสามารถลดทอนเสรีภาพทางเศรษฐกิจได้ ด้วยการเรียกเก็บภาษีสูงๆ หรือกำหนดกฏเกณฑ์์ที่จำกัดทางเลือกและการแลกเปลี่ยนโดยสมัครใจของบุคคล และรัฐยังสามารถทำลายเสรีภาพทางเศรษฐกิจได้ด้วยการจำกัดสิทธิในการทำงานให้เหลือเพียงบางอาชีพและบางธุรกิจเท่านั้น

ในทางกลับกัน รัฐที่สามารถชักจูงให้เกิดนโยบายเศรษฐกิจแบบเสรีนิยมที่ชมชอบเสรีภาพทางเศรษฐกิจจะพยายามทำให้อุปสรรคทางการค้าในท้องถิ่นและระดับนานาชาติ เช่นภาษีศุลกากร และอากรทางการค้าให้อยู่ในระดับต่ำที่สุดหรือลดให้เป็นศูนย์ได้ในสถานการณ์ที่เหมาะสม อีกทั้งรัฐจะปฏิบัติต่อพลเมืองอย่างเท่าเทียมกันในเรื่องผลประโยชน์ทางการค้าและโอกาสทางเศรษบฏิจ

ในแง่หนึ่ง การทำเช่นนี้อาจมีผลต่อผู้ผลิตท้องถิ่นในอุตสาหกรรมบางอย่างซึ่งขาดข้อได้เปรียบในการแข่งขัน และต้องพึ่งพิงการชดเชยจากรัฐบาล หรือพึ่งการแทรกแซงทางเศรษฐกิจของรัฐ เช่นการกำหนดราคาขั้นต่ำ หรือการกำหนดภาษีสูงๆ เพื่อกีดกันคู่แข่งจากต่างประเทศไม่ให้เข้ามาในตลาด แต่ในอีกทางหนึ่งเสรีภาพทางเศรษฐกิจจะเป็นประโยชน์แก่อุตสาหกรรมที่เหมาะสมคือมีความสามารถในการแข่งขั้นและสามารถสร้างความก้าวหน้าได้ด้วยตยเองโดยไม่ต้องพึ่งการชดเชยหรือการแทรกแซงของรัฐ

ถึงที่สุดแล้ว เสรีภาพทางเศรษฐกิจและระบบเศรษฐกิจแบบตลาดจะยังประโยชน์ให้ทั้งผู้ค้า องค์กรบริษัทต่างๆ ตลอดจนผู้บริโภค เพราะในสภาพแวดล้อมของตลาด ผู้ผลิตและผู้จัดหาวัตถุดิบจะต้องแข่งขันกันด้านคุณภาพ ราคาและบริการเพื่อชนะใจลูกค้า ซึ่งมีอิสระในการเลือกสิ่งต่างๆจากทางเลือกที่มีอยู่มากมาย

รัฐสามารถปรับปรุงเสรีภาพทางเศรษฐกิจได้ด้วยการ

• วางโครงสร้างทางกฎหมาย หรือแม้แต่มีมาตรการให้มีการใช้สัญญา และปกป้องทรัพย์สินของบุคคลไม่ให้ถูกล่วงละเมิด ถูกกรรโชก หรือถูกฉ้อโกง
• อนุญาตให้พลเมืองเข้าถึงการตรวจสอบเงินตรา
• ระงับกิจกรรมใดๆที่แทรกแซงทางเลือกและการแลกเปลี่ยนโดยสมัครใจของประชาชน หรือแทรกแซงการแข่งขันของบุคคลหรือองค์กรธุรกิจ

ระบบเศรษฐกิจที่มีเสรีภาพทางเศรษฐกิจสูงเรียกว่าระบบเศรษฐกิจแบบตลาด